Từ điển piano - fortepiano (phần 1)

Danh từ ‘fortepiano’ ám chỉ loại piano thời kỳ đầu, từ thời điểm nó được phát minh bởi nhà chế tác nhạc cụ Bartolomeo Cristofori khoảng năm 1700, cho tới đầu thế kỷ 19

Danh từ ‘fortepiano’ ám chỉ loại piano thời kỳ đầu, từ thời điểm nó được phát minh bởi nhà chế tác nhạc cụ Bartolomeo Cristofori khoảng năm 1700, cho tới đầu thế kỷ 19.

Đàn fortepiano có các búa gõ bọc da và các dây mảnh tựa dây của harpsichord. Nó có cấu trúc thùng đàn nhẹ hơn ở piano hiện đại và không hề có khung hoặc thanh giằng nào bằng kim loại. Bộ cơ và các búa thì nhẹ hơn, điều này dẫn tới một sự chạm phím nhẹ hơn và nhạy hơn.

Giải phím đàn fortepiano vào thời điểm nó được phát minh chỉ độ bốn quãng tám và giải này được gia tăng dần. Mozart đã soạn các sáng tác piano của ông cho các nhạc cụ có độ năm quãng tám. Các sáng tác piano của Beethoven phản ảnh giải phím dần tăng và các sáng tác cuối cùng của ông là cho các nhạc cụ có độ sáu quãng tám. Các piano cuối cùng đạt tới giải phím 7 và 1/3 quãng tám. Các fortepiano thông thường có các cần chỉnh bằng tay (hand stop) hoặc các cần gạt bằng đầu gối (knee lever) để tạo các hiệu ứng như của các pedal sau này.

Như ở piano hiện đại, fortepiano có thể thay đổi cường độ âm thanh của từng nốt, lệ thuộc lực nhấn phím của người chơi. Âm thanh đàn fortepiano thì nhẹ hơn và kém ngân hơn âm piano hiện đại. Các âm nhấn mạnh (accents) thì nổi rõ hơn ở piano hiện đại bởi chúng khác biệt với các âm yếu hơn ở màu sắc cũng như âm lượng và được huỷ nhanh chóng. fortepiano cũng có đặc tính giọng khác nhau ở các âm khu khác nhau. Chúng có âm tao nhã và thoảng rì rầm ở âm khu trầm, ngân vang ở âm khu cao và đầy đặn hơn, và giống nhất với piano hiện đại ở âm khu giữa. Đem so sánh, thì các piano hiện đại đồng nhất về chất giọng hơn trong suốt giải âm khu.

Fortepiano phát minh bởi nhà chế tác nhạc cụ Bartolomeo Cristofori khoảng năm 1700. Cristofori ngày nay được khâm phục nhất vì bộ cơ fortepiano tinh xảo của ông, được đánh giá là tinh tế và hiệu quả hơn bộ cơ của nhiều nhạc cụ về sau. Tuy nhiên cũng cần các cải tiến khác để làm cho cây fortepiano có thể sử dụng được. Nếu chỉ gắn bộ cơ của Cristofori vào một cây harpsichord thì nó cũng chỉ mang lại một âm rất yếu. Thay vì vậy, các nhạc cụ của Cristofori đã sử dụng những dây đàn dày hơn, căng hơn, căng trên một khung có cấu trúc vững chắc hơn của các harpsichord đương thời. Giống với các piano về sau, ở các nhạc cụ của Cristofori các búa gõ cùng lúc vào hơn một sợi dây và Cristofori đã sử dụng dây kép cho toàn bộ giải phím.

Cristofori là người đầu tiên sử dụng một hình thức của pedal hãm tiếng (soft pedal) ở cây đàn piano thông qua một cần chỉnh tay (hand stop) mà khiến các búa gõ vào lượng dây ít hơn là lượng tối đa của chúng. Ta không thể chắc chắn rằng pedal hãm tiếng hiện đại có trực tiếp xuất phát từ phát minh đó của Cristofori hay là được phát minh độc lập.

Phát minh của Cristofori nhanh chóng thu hút sự chú ý của công chúng thông qua một bài báo do Scipione Maffei viết và công bố vào năm 1711 trên tờ ‘Giornale de’letterati d’Italia’ của Venice. Bài báo còn kèm một sơ đồ bộ cơ, phần trọng yếu nhất trong phát minh của Cristofori. Bài báo này được đăng lại vào năm 1719 trong một tập sách Maffei, và sau đó là bản dịch tiếng Đức vào 1725 trên tờ ‘Critica Musica’ của Johann Mattheson. Ấn phẩm thứ hai có lẽ chính là sự kiện khơi ngòi cho sự lan truyền cây đàn fortepiano tới các quốc gia nói tiếng Đức.

Nhạc cụ của Cristofori ban đầu phổ biến chậm chạp, có lẽ do việc chế tạo nó công phu và khó khăn hơn chế tạo đàn harpsichord khiến nó có giá thành đắt đỏ. Suốt một thời gian, cây fortepiano là nhạc cụ của giới hoàng gia, với những cây fortepiano được chơi tại các cung đình của Bồ đào nha và Tây Ban Nha. Nhiều chiếc là sở hữu của hoàng hậu Tây Ban Nha Maria Barbara, bản thân bà là học trò của Domenico Scarlatti. Một trong những thường dân đầu tiên sở hữu cá nhân một cây fortepiano là ca sĩ Farnelli người được thừa hưởng một chiếc từ Maria Barbara khi bà qua đời. Tác phẩm đầu tiên được viết riêng cho đàn fortepiano ghi ngày vào thời kỳ này. Ấy là bản ‘Sonate di cimbalo di piano’ năm 1732 của Lodovic Giustini và việc xuất bản nó có lẽ là như một sự tỏ lòng kính trọng nhạc sĩ sáng tác từ phía các nhà mạnh thường quân hoàng gia của ông. Bởi vào thời điểm này không hề có thị trường cho các sáng tác fortepiano.

(Còn tiếp)

Xem tiếp các phần khác của Fortepiano trong Từ điển piano:

Fortepiano: Phần 1 - Nửa đầu thế kỷ 18

Fortepiano: Phần 2 - Nửa sau thế kỷ 18

Fortepiano: Phần 3 - Thế kỷ 19

Fortepiano: Phần 4 - Từ nửa sau thế kỷ 20

Dịch giả: Nhật Nguyệt

Biên tập: Nam Anh Thông



Tin tức liên quan

Từ điển piano - Brands: Các thương hiệu đàn piano
Từ điển piano - Brands: Các thương hiệu đàn piano

52 Lượt xem

...những cái tên mang âm Đức thường được chọn lựa bởi danh tiếng của người Đức trong chế tạo đàn piano....
Từ điển piano - Bechstein
Từ điển piano - Bechstein

85 Lượt xem

Hãng sản xuất piano Bechstein được thành lập ngày 1 tháng 10 năm 1853 bởi Carl Bechstein tại Berlin, Đức.
Từ điển piano - Bluthner
Từ điển piano - Bluthner

66 Lượt xem

Công ty chế tạo piano Blüthner được thành lập bởi Julius Blüthner năm 1853 ở Leipzig, Đức.
Từ điển piano - Yamaha
Từ điển piano - Yamaha

108 Lượt xem

Yamaha piano được chế tạo bởi Yamaha Corporation, nhà chế tạo piano lớn nhất thế giới. Cây Yamaha piano đầu tiên được chế tạo vào 1900.
Từ điển piano - Action: Bộ cơ piano
Từ điển piano - Action: Bộ cơ piano

80 Lượt xem

Từ điển piano - Bộ cơ piano là một hệ thống máy móc để liên động các phím và các dây đàn. Nó điều khiển cách cây piano đáp ứng lại sự nhấn phím.    
Từ điển piano - fortepiano (phần 3)
Từ điển piano - fortepiano (phần 3)

69 Lượt xem

Đàn fortepiano của Anh có nguồn gốc khiêm tốn từ thành quả của Johann Cristoph Zumpe, một nhà chế tạo đàn di cư từ Đức...
Từ điển piano - English pianos
Từ điển piano - English pianos

88 Lượt xem

Broadwood, hãng piano Anh Quốc, đã chế tạo những cây piano có kích cỡ lớn hơn, âm thanh to hơn và cấu trúc vững chắc hơn
Từ điển piano - Cristofori
Từ điển piano - Cristofori

88 Lượt xem

Bartolomeo Cristofori người thành Padua, Ý, được cho là nhà phát minh cây đàn piano từ năm 1700.

Bình luận
Đã thêm vào giỏ hàng