Từ điển piano - fortepiano (phần 4)

21/06/2021 | 45

Phải vào nửa sau thế kỷ 20 mà cây đàn fortepiano mới được hồi sinh một cách hiệu quả như một bộ phận của trào lưu trình diễn truyền thống...

Phải vào nửa sau thế kỷ 20 mà cây đàn fortepiano mới được hồi sinh một cách hiệu quả như một bộ phận của trào lưu trình diễn [theo đúng phong cách] truyền thống (authentic performance) mà đã bắt đầu từ thời gian này và tiếp tục tới ngày nay. Các cây đàn fortepiano cổ được khôi phục và những cây mới được chế tạo cùng những dòng đàn cũ. Sự hồi phục này giống sự hồi sinh cây đàn harpsichord ở thế kỷ 20, dù xảy ra có phần muộn màng hơn. Trong số những nhà chế tạo hiện đại nổi tiếng có Philip Belt, Paul McNulty và Roger Regier. Như với các đàn harpsichord, các cây fortepiano đôi khi được lắp đặt từ những bộ chi tiết rời được mua từ các chuyên gia chế tạo.

Sự tái sử dụng cây đàn fortepiano đã cho phép những buổi trình diễn các sáng tác âm nhạc của thế kỷ 18 và đầu thế kỷ 19 trên chính những nhạc cụ mà âm nhạc đó được sáng tác cho chúng, cho chúng ta những sự thấu hiểu loại nhạc này.

Một số những nghệ sĩ harpsichord và nghệ sĩ dương cầm hiện đại đã thành tựu trong việc tạo sự độc đáo khác biệt trong trình tấu trên đàn fortepiano. Trong số các nghệ sĩ này có Paul Badura-Skoda, Malcolm Bilson, Jörg Demus, Richard Fuller, Geoffrey Lancaster, Gustav Leonhardt, Robert Levin, Steven Lubin, Trevor Pinnock, David Schrader, Andreas Staier, Constantino Mastroprimiano, Melvyn Tan và Bart van Oort.

Ba quan điểm khác nhau về cây đàn fortepiano như sau:

‘Mặc dù tôi là một người hâm mộ các buổi trình diễn trên các nhạc cụ truyền thống (authentic instrument), cây đàn fortepiano vẫn là một trong những nhạc cụ kém thành công nhất và xứng phải cải tiến nhất. Không phải lúc nào tôi cũng cảm thấy thoải mái với âm thanh tạo bởi nhiều cây fortepiano và bất kể một buổi diễn tốt thế nào tôi vẫn đôi lúc thấy khó mà chấp nhận thứ âm thanh thường xuyên khó chịu này.’

Michael Cookson

‘Một phản ứng thường gặp khởi đầu đối với âm thanh đàn fortepiano là rằng nó kém đẹp hơn âm của một cây đại dương cầm hòa nhạc hiện đại loại tốt. Tôi tin rằng một phản ứng như vậy thường khi sẽ được thay đổi nếu người chơi lắng nghe những bản thu tốt. m thanh trong trẻo và độ ngân tương đối ngắn của cây đàn fortepiano có chiều ưu tiên cho các yếu tố đặc biệt của phong cách âm nhạc Haydn and Mozart. m thanh này khác biệt song không hề yếu kém hơn.’

Howland Auchincloss

‘Bản sao này của một cây đàn Cristofori sản xuất năm 1730 – sản phẩm vĩ đại nhất trong tất cả thiết kế chế tạo nhưng thường xuyên lại là cái bị đánh giá thấp nhất – bởi Denzil Wraighi lấy nền tảng trên một trong những cây đàn mà Scarlatti chế tạo cho người bảo trợ ông, hoàng hậu Tây Ban Nha Maria Barbara of Spain, có một âm thanh lộng lẫy.’

Gary Higginson

‘fortepiano’ là từ tiếng Ý nghĩa là ‘to-nhỏ’ hệt như cái tên trang trọng của cây đàn piano hiện đại, ‘pianoforte’, là từ tiếng Ý nghĩa là ‘nhỏ-to’. Cả hai tên trên đều là các từ viết tắt của cái tên gốc của Cristofori cho sáng chế của ông ‘gravicembalo col’ (hoặc ‘di’) piano e forte (đàn harpsichord có âm nhỏ và to). Danh từ ‘ fortepiano’ thì có phần chuyên biệt nhất các nghĩa rộng của nó và không ngăn trừ việc sử dụng danh từ phổ quát hơn ‘piano’ để chỉ cùng một nhạc cụ. Như thế, các cách nói chẳng hạn như ‘Cristofori đã phát minh ra cây đàn piano’ hoặc ‘các bản concerto dành cho piano của Mozart’ hiện nay đang được dùng phổ biến và có thể sẽ được chấp nhận bởi hầu hết các nhạc sĩ. Tên gọi ‘fortepiano’ thì được dùng trong những ngữ cảnh mà ở đó sự xác định cho chính xác loại nhạc cụ là quan trọng, ví dụ ‘một buổi trình diễn độc tấu fortepiano của Malcolm Bilson’.

Việc dùng từ ‘fortepiano’ đặc biệt để chỉ các cây piano thời kỳ đầu mới xuất hiện gần đây. Ngay cả từ điển Oxford English Dictionary cũng không ghi nhận lối dùng này, mà chỉ chú giải rằng ‘fortepiano’ là ‘một tên trước kia cho tên pianoforte’. Vào thời đại của cây đàn fortepiano, hai tên gọi ‘fortepiano’ và ‘pianoforte’ được dùng thay thế cho nhau. Jane Austen, người sống vào thời đại của cây đàn fortepiano, đã sử dụng các từ ‘pianoforte’, ‘piano-forte’ và ‘piano forte’ ở nhiều chỗ xuất hiện nhạc cụ này trong tác phẩm của bà.

(Hoàn tất phần Fortepiano)

Xem tiếp các phần khác của Fortepiano trong Từ điển piano:

Fortepiano: Phần 1 - Nửa đầu thế kỷ 18

Fortepiano: Phần 2 - Nửa sau thế kỷ 18

Fortepiano: Phần 3 - Thế kỷ 19

Fortepiano: Phần 4 - Từ nửa sau thế kỷ 20

Dịch giả: Nhật Nguyệt

Biên tập: Nam Anh Thông


(*) Xem thêm

Bình luận